Co można wyczytać z dawnych horoskopów?
Horoskop w zbiorach biblioteki potrafi uruchomić wyobraźnię: ktoś spojrzał w gwiazdy, a potem król wydał rozkaz. Między tymi zdarzeniami brakuje jednak najważniejszego ogniwa. Sam fakt, że tekst powstał i przetrwał, nie mówi jeszcze, kto go przeczytał, po co został sporządzony ani czy wpłynął na jakąkolwiek decyzję.
Rękopisy związane z europejskimi dworami są przez to ciekawsze niż prosta opowieść o „rządach astrologów”. Pokazują, że astrologia pojawiała się w tekstach dotyczących władzy i politycznej rywalizacji. Żeby zobaczyć, jak daleko sięga świadectwo źródeł, warto przyjrzeć się trzem przykładom: kompilacji Arundel MS 66, tekstowi o narodzinach Henryka VI w rękopisie Ee.3.61 oraz późniejszemu zbiorowi Sloane MS 1707.
Arundel MS 66: tablice, astrologia i proroctwa polityczne
Katalog Biblioteki Brytyjskiej datuje Arundel MS 66 na 1490 rok. W jednym rękopisie znajdują się tablice astronomiczne, pisma astrologiczne i proroctwa polityczne. To zestawienie jest znaczące: obliczenia dotyczące nieba, ich astrologiczne interpretacje oraz teksty o politycznej wymowie znalazły się w tym samym tomie.
Nie należy jednak czytać opisu rękopisu jak relacji z posiedzenia królewskiej rady. Katalog mówi, co zawiera zachowany tom. Nie wskazuje tym samym konkretnego władcy, który sięgnął po niego przed podjęciem decyzji. Nawet obecność proroctw politycznych nie dowodzi, że potraktowano je jako instrukcję działania. Pytanie o odbiorców poszczególnych tekstów i sposób ich wykorzystania wymagałoby innych świadectw.
Ten przykład przypomina też, że dawny rękopis nie musi być jednym, jednolitym „horoskopem dla króla”. Może zawierać różne rodzaje tekstów, pełniące różne funkcje. Jeśli z góry nazwiemy cały tom dworską poradą polityczną, zgubimy tę różnicę, zanim jeszcze zaczniemy go czytać.
Henryk VI: horoskop w kontekście politycznego sporu
Rękopis Ee.3.61, opisany przez Bibliotekę Uniwersytetu Cambridge, zawiera astrologiczne rozważania dotyczące narodzin Henryka VI. Tutaj związek z osobą władcy jest wyraźniejszy niż w przypadku kompilacji Arundel MS 66: przedmiotem wywodu jest jego horoskop urodzeniowy. Nadal jednak pozostaje pytanie, w jakich okolicznościach powstała określona interpretacja i czemu miała służyć.
Cambridge przywołuje w tej sprawie interpretację historyczki Hilary Carey. Według przedstawionego przez nią odczytania bardziej przychylny wywód o horoskopie Henryka VI powstał jako odpowiedź na horoskopy zamówione przez Eleanor Cobham. To ważny trop dla historii politycznego wykorzystania astrologii: nie chodzi tylko o obliczenie układu nieba, lecz także o znaczenie, jakie można było mu nadać w sporze.
Trzeba przy tym zachować właściwą miarę pewności. Istnienie astrologicznego tekstu o narodzinach Henryka VI jest czym innym niż rekonstrukcja relacji między konkurującymi wywodami. Tę drugą znamy tutaj za pośrednictwem opracowania bibliotecznego, które odwołuje się do interpretacji badaczki. Nie jest to równoznaczne z zachowaniem polecenia władcy, by zastosować się do horoskopu. Możemy mówić o politycznym kontekście wyjaśnianym przez historyczkę, nie zaś o udowodnionym wpływie tekstu na konkretną decyzję Henryka.
Sloane MS 1707: horoskopy w późniejszym zbiorze
Kolejny przykład pochodzi z innego stulecia. Według katalogu Biblioteki Brytyjskiej siedemnastowieczny rękopis Sloane MS 1707 zawiera horoskopy kilku osób z europejskich rodzin panujących. Wśród wymienionych są Henrietta Maria, Ferdynand III i Ludwik XIV.
Taki zapis pozwala powiedzieć coś konkretnego: horoskopy tych osób znalazły się w zachowanym zbiorze. Nie pozwala natomiast odpowiedzieć na pytania, które nasuwają się niemal automatycznie. Kto zamówił poszczególne wywody? Czy zainteresowani wiedzieli o ich sporządzeniu? Czy ktokolwiek z nich brał je pod uwagę, rozstrzygając sprawy państwowe? Sam katalog tego nie ustala.
Nazwiska monarchów mogą sprawiać wrażenie, że rękopis pozwala zajrzeć za kulisy władzy. W rzeczywistości horoskop dotyczący władcy i horoskop używany przez władcę to dwa różne twierdzenia. Pierwsze może wynikać z opisu zawartości zbioru. Drugie wymagałoby dodatkowego potwierdzenia.
Gdzie kończy się świadectwo rękopisu?
Warto rozdzielić trzy poziomy opowieści. Pierwszy to zachowany tekst: możemy stwierdzić, że określony rękopis zawiera horoskop, astrologiczny wywód lub proroctwo. Drugi to wyjaśnienie jego roli: historyk może na podstawie źródeł i kontekstu argumentować, że interpretacja miała znaczenie w politycznym sporze. Trzeci to wpływ na działanie: twierdzenie, że ktoś właśnie z powodu horoskopu podjął określoną decyzję. Każdy kolejny krok wymaga mocniejszego uzasadnienia.
Te trzy przykłady nie mówią więc ani że astrologia była nieobecna w świecie europejskich dworów, ani że kierowała ich polityką. Arundel MS 66 pokazuje sąsiedztwo tekstów astronomicznych, astrologicznych i politycznych. Ee.3.61 pozwala przyjrzeć się wywodowi o horoskopie władcy oraz historycznej interpretacji jego miejsca w sporze. Sloane MS 1707 świadczy o gromadzeniu horoskopów osób panujących. Żaden z przywołanych opisów nie dowodzi jednak, że astrologia wyznaczała terminy koronacji czy przesądzała o wynikach bitew.
To nie rozczarowująca luka, lecz sedno rzetelnego czytania źródeł. Rękopis może wiele powiedzieć o pytaniach, które ludzie stawiali astrologii, i o języku, którym mówiono o władzy. Nie trzeba dopisywać mu wpływu, którego zachowane świadectwa nie potwierdzają.
