
Człowiek otoczony znakami zodiaku, obok kalendarz oraz tablice słoneczne i księżycowe. Dawny almanach lekarski zbierał je razem, ponieważ tradycja astrologiczna wpisywała ludzkie ciało w porządek nieba. Zachowane obrazy i składane rękopisy pozwalają zobaczyć, jak ten sposób myślenia przenoszono na stronę książki. W tej historii liczy się zarówno rysunek, jak i to, co umieszczono tuż obok niego.
Człowiek zodiakalny miał swoje miejsce w książce
W katalogu Wellcome Collection znajduje się fotografia reprodukcji człowieka zodiakalnego z Fasciculus Medicinae Johannesa de Ketham, datowanego na 1500 rok. To konkretny ślad obecności astrologicznych wyobrażeń w piśmiennictwie medycznym. Sam katalogowany obiekt jest reprodukcją, więc warto odróżnić dawny wizerunek od jego późniejszego fotograficznego zapisu.
Postać człowieka zestawiona ze znakami przedstawiała tradycyjne przyporządkowanie części ciała do zodiaku. W dawnym ujęciu człowiek stanowił mały odpowiednik uporządkowanego kosmosu. Rysunek ujmował tę zależność w jednym obrazie: to, co tekst musiałby wyliczać, czytelnik widział od razu.
Według opisu Wellcome podobne przedstawienia należały do zwykłego wyposażenia średniowiecznych almanachów lekarskich i kodeksów. Dla dzisiejszego miłośnika astrologii jest to cenna wskazówka. Znajomy znak zodiaku na dawnej stronie mógł odsyłać do całego systemu powiązań, znacznie szerszego niż opis charakteru.
Almanach rozkładał niebo na tabele
Składany almanach łączył kilka rodzajów informacji w jednym przedmiocie. Po rozłożeniu jego części czytelnik otrzymywał dostęp do kalendarza, tablic księżycowych i słonecznych oraz przedstawień ciała. Forma miała znaczenie: wiedzę można było uporządkować w zestaw sąsiadujących ze sobą pól i obrazów.
Kalendarz wyznaczał kolejne dni, tablice opisywały cykle niebieskie, a człowiek zodiakalny przedstawiał tradycyjne związki między znakami a ciałem. Każdy element spełniał inne zadanie. Razem tworzyły pomoc dla osób zajmujących się ówczesną medycyną, astrologią i przewidywaniem przebiegu zdarzeń.
To dobry sposób oglądania takich zabytków: najpierw sprawdzić, co zawiera cały almanach, dopiero potem zatrzymać się przy najbardziej efektownym rysunku. Sam człowiek zodiakalny pokazuje układ przyporządkowań. Towarzyszące mu tablice ujawniają, jak ważne miejsce zajmowało w tej tradycji śledzenie czasu.
Nazwisko Galena dodawało tekstowi powagi
Za obrazami i tabelami stały również autorytety. W dziejach astrologii medycznej szczególną rolę odgrywało imię Galena. Późniejsi autorzy wiązali jego znaczenie w tej dziedzinie przede wszystkim z nauką o tak zwanych dniach krytycznych oraz z przypisywanym mu dziełem Prognostica de decubitu.
Dalszy los tego drugiego tekstu komplikuje prostą opowieść o nieprzerwanej nauce mistrza. W XVI wieku uznano go za nieautentyczny. Nazwisko na początku dzieła nie gwarantowało zatem, że jego treść rzeczywiście pochodziła od autora, którego przywoływano.
Dla historii astrologii to ważny szczegół. Autorytet Galena pomagał przekazywać i uzasadniać określone poglądy, lecz sama tradycja podlegała sporom. Zmieniało się także to, które teksty uznawano za wiarygodne świadectwo jego nauczania. Stare księgi miały własne spory o autorstwo.
Ta historia sięga XVIII wieku
Badania nad wczesną nowożytnością pokazują, że astrologia zachowywała miejsce w uczonej medycynie jako dodatkowe, wybierane przez część praktyków narzędzie. Jej pozycja zależała od środowiska i od tego, jak pojmowano rolę dawnych autorytetów.
Poza uniwersytetami astrologia medyczna pozostawała żywa jeszcze w XVIII wieku. Dlatego data kończąca średniowiecze nie zamyka dziejów almanachu ani tradycji, którą reprezentował. Zmiana jego znaczenia przebiegała w różnym tempie w różnych środowiskach.
Przy oglądaniu kolejnego zabytku warto więc zatrzymać wzrok na jego formie: składach, układzie tabel, sąsiedztwie tekstu i obrazu. To one pokazują, jak dawny czytelnik poruszał się między kalendarzem a zodiakiem. Czasem o sposobie używania książki więcej mówi jej złożona karta niż najbardziej okazała ilustracja.